Problemi sa začećem

Sve o neplodnosti na jednom mjestu

Sve više parova ima problema sa začećem, a zbog stigme se s problemom suočavaju sami. Pogledajte najčešće uzroke neplodnosti i kako se nositi s njima.

Šta je neplodnost?

O neplodnosti govorimo kada par ne može začeti nakon 12 mjeseci redovnih i nezaštićenih spolnih odnosa. Ako žena ima više od 35 godina, period za utvrđivanje neplodnosti se skraćuje na šest mjeseci.

Iako se o neplodnosti i problemima koji je prate rijetko raspravlja u društvu, ona pogađa od 8 do 12% parova u reproduktivnoj dobi. Kod 33 do 41% slučajeva uzrok je ženska neplodnost, kod 25 do 39% muška neplodnost, a kod 9 do 39% uzrok je neplodnost kod oba partnera. Oko 10% parova nikada ne otkrije uzrok neplodnosti.

Kada su šanse za trudnoću najveće?

Neplodnost je nemogućnost začeća nakon godinu dana nezaštićenih spolnih odnosa. Međutim, začeće je malo čudo čak i za zdrave parove bez problema s plodnošću.

⁠Najbolje šanse za začeće su tokom takozvanih plodnih dana, koji traju pet dana prije ovulacije i na dan ovulacije. Više o plodnim danima pročitaj OVDJE.

Šanse vas dvoje za trudnoću su:

• 2% – 4 dana od prvog dana menstruacije
• 56% – 12 dana od prvog dana menstruacije
• 5% – 21 dan od prvog dana menstruacije

Šanse za prirodno začeće tokom jednog menstrualnog ciklusa su relativno male. Zato je, kada su u pitanju problemi s plodnošću, još važnije identificirati uzrok i pokušati ukloniti problem, čime se povećavaju ionako male šanse.

Najčešći uzroci ženske neplodnosti

• Poremećaji ovulacije – Kod žena je uzrok neplodnosti najčešće povezan s poremećajima ovulacije. Bez ovulacije nema jajne ćelije koju bi sperma mogla oploditi. Jedan od najčešćih uzroka poremećaja ovulacije je sindrom policističnih jajnika (PCOS). Više o PCOS-u možeš pročitati OVDJE.
• Endometrioza – Također čest uzrok, a pogađa oko 10% žena. To je bolest kod koje se endometrijsko tkivo, odnosno tkivo sluznice materice pojavljuje izvan materične šupljine. To može uticati na funkciju jajnika, oštetiti jajovode i spriječiti spajanje jajne ćelije i sperme.
• Strukturne abnormalnosti – U nekim slučajevima neplodnost kod žena uzrokovana je strukturnim abnormalnostima, kao što su začepljeni jajovodi, abnormalan oblik materice, abnormalnosti grlića materice i miomi ili fibroidi materice (benigni tumori materice).
• Starost – Žene imaju ograničen broj jajnih ćelija, koji se smanjuje svake godine. Plodnost izuzetno brzo opada nakon 35. godine, a nakon 40. godine šansa za trudnoću je samo 5%.
• Rana menopauza – Rijetka pojava kada jajnici prestanu funkcionirati i žena izgubi menstruaciju prije 40. godine života.

Najčešći uzroci muške neplodnosti

• Abnormalna funkcija ili proizvodnja sperme – Jedan od češćih uzroka muške neplodnosti je izmijenjena proizvodnja sperme zbog nespuštenih testisa, genetskih poremećaja, medicinskih problema ili infekcija, što također može uticati na kvalitet sperme.
• Problemi s prenosom sperme – Često se javljaju zbog spolnih problema poput prerane ejakulacije, anejakulacije¹, određenih genetskih bolesti, strukturnih problema kao što je blokada u testisu ili povreda genitalija.
• Hipogonadizam – Muški hipogonadizam je stanje u kojem testisi ne izlučuju testosteron i/ili ne proizvode dovoljno sperme.
• Prekomjerna izloženost određenim faktorima – Ako je muškarac dugo vremena izložen određenim faktorima, oni mogu uticati na njegovu plodnost i kvalitet sperme. To uključuje pesticide, hemikalije, lijekove, steroide, antibiotike, visoki krvni pritisak, depresiju i produženi boravak u saunama i hidromasažnim kadama.
• Problemi povezani s rakom – Liječenje raka, uključujući zračenje i hemoterapiju, može narušiti kvalitet i proizvodnju sperme.
• Sterilnost – Kod muškaraca se može javiti neobjašnjivo, a kod nekih muškaraca javlja se nakon vazektomije² jer se proces ponekad ne može poništiti.

Faktori koji utiču na žensku i mušku plodnost

• Prehrana – Hrana koju jedete može imati velik uticaj na plodnost. Zato se prilikom planiranja trudnoće pobrinite da konzumirate što više zdrave, raznovrsne i neprerađene hrane.
• Optimalna tjelesna masa i vježbanje – Preporučujemo održavanje optimalne tjelesne mase umjerenom fizičkom aktivnošću (jedan sat vježbanja tri puta sedmično).
• Stres – Društveni pritisci, planiranje trudnoće i svakodnevni život mogu vam uzrokovati mnogo stresa. Zato pronađite svoju omiljenu metodu za upravljanje stresom i izvodite je svakodnevno.
• Navike – Kada pokušavate začeti, važno je odreći se nekih loših navika. Iz svojih života izbacite kofein, pušenje i alkohol.

⁠Pored zdravog načina života preporučujemo i uzimanje dodataka prehrani koji sadrže važne vitamine i minerale koji podržavaju plodnost i reproduktivno zdravlje.

Kako se otkriva neplodnost?

Nakon 12 mjeseci pokušaja začeća ili nakon 6 mjeseci kod parova gdje je žena starija od 35 godina preporučuje se posjeta ljekaru kako bi se pokušao otkriti uzrok neplodnosti.

Žena će prvo proći fizički pregled i krvne pretrage da bi se utvrdio nivo hormona ovulacije, a može se podvrgnuti i ultrazvučnom pregledu ili uzeti uzorak plodne sluzi. Sljedeći korak je histeroskopija³, pretraga za žene kod kojih se sumnja na abnormalnost materične šupljine.

Ako testovi ne daju uvjerljive rezultate, može se koristiti laparoskopija⁴, gdje ljekar pregledava zdjelicu, matericu, jajovode i jajnike zbog mogućih uzroka neplodnosti.

Neplodnost kod muškaraca se dijagnosticira spermiogramom⁵, testom za analizu sperme koji određuje njen kvalitet. Ljekar može također zatražiti krvne pretrage i ultrazvučni pregled gdje se provjerava izgled testisa, vena i struktura unutar skrotuma. Da bi provjerio sve uzroke, ljekar se može odlučiti i za biopsiju testisa.⁶

Načini liječenja neplodnosti

Metode i uspjeh liječenja veoma variraju s obzirom na uzrok i individualne karakteristike. Kod oba spola neplodnost se može liječiti lijekovima i operacijom ako to preporuči lični ljekar ili ginekolog.

⁠Lijekovi – Kod žena s poremećajima ovulacije lijekovi se koriste za povećanje ili smanjenje količine hormona koji pomažu u oslobađanju jajne ćelije.

Kod muškaraca se hormonski disbalans slično liječi hormonskom terapijom ili antibioticima.

Hirurgija – Za žene s problemima materice može pomoći hirurška histeroskopija³, a endometrioza ili veći fibroidi zahtijevaju operativnu laparoskopiju⁴.

Kod muškaraca ljekar može hirurškim zahvatom ispraviti probleme koji sprečavaju formiranje, sazrijevanje ili ejakulaciju sperme. Operacija uklanjanja uvijenih i otečenih vena u skrotumu također može pomoći u poboljšanju kvaliteta sperme.

Pored lijekova i hirurških zahvata parovi s problemima plodnosti mogu potražiti i psihološku pomoć od psihoterapeuta ili u grupnoj terapiji, odnosno savjet od seksologa.

Tehnike medicinski potpomognute oplodnje

Kada psihološka pomoć, lijekovi ili hirurške intervencije ne pomažu ili nisu prikladne za vaše probleme, možete odabrati jedan od postupaka biomedicinski potpomognute oplodnje.

Među postupcima biomedicinski potpomognute oplodnje poznajemo:

• Intratjelesna oplodnja (postupak intrauterine inseminacije – IUI): uvođenje sperme u materičnu šupljinu. To je manje invazivan postupak, poznat i kao umjetna oplodnja.
• In vitro oplodnja (IVF): spajanje jajnih ćelija sa spermatozoidom odvija se van tijela, a zatim se nastali embrioni prenose u matericu.

Drugi postupci i načini za povećanje broja članova vaše porodice:

• muški donori sperme,
• donorice jajnih ćelija,
• surogat majčinstvo.

Glosar pojmova

1. Anejakulacija: nemogućnost ejakulacije sperme, što može proizlaziti iz fizičkih ili psihičkih problema. Muškarac je plodan i može proizvoditi spermu, ali je ne može ejakulirati. Odsustvo ejakulacije ne znači da muškarac ne može doživjeti orgazam.
2. Vazektomija: siguran hirurški zahvat koji uzrokuje mušku neplodnost. Kratkim postupkom se sjemenovod presijeca u području skrotuma s obje strane.
3. Histeroskopija: postupak u kojem ljekar pregleda materičnu šupljinu pomoću kamere kroz vaginu. To može biti pregled ili postupak za liječenje abnormalnosti materice.
4. Laparoskopija: minimalno invazivna metoda kojom ljekar pregledava unutrašnjost abdominalne šupljine u dijagnostičke ili terapijske/operativne svrhe. Može se koristiti za utvrđivanje uzroka neplodnosti ili njeno liječenje jer je to postupak niskog rizika.
5. Spermogram: analiza sperme koju specijalista koristi za provjeru kvaliteta sperme. To je jednostavan i neinvazivan postupak koji može pomoći u utvrđivanju uzroka neplodnosti.
6. Biopsija testisa: postupak pod lokalnom anestezijom koji izvodi ginekolog, gdje se uzima mali komadić tkiva testisa. Embriolog provjerava prisustvo spermatozoida u tkivu – ako ih ima, mogu se koristiti za oplodnju; ako ih nema, muškarac se podvrgava daljim testovima.

Izvori:

1. S. A. Carson and A. N. Kallen. JAMA, vol. 326, no. 1, p. 65, Jul. 2021, doi: 10.1001/jama.2021.4788.
2. T. Wasilewski et al.. Clinica Chimica Acta, vol. 508, pp. 185–190, Sep. 2020, doi: 10.1016/j.cca.2020.05.039.
3. J. J. Stirnemann et al. Human Reproduction, vol. 28, no. 4, pp. 1110–1116, Apr. 2013, doi: 10.1093/humrep/des449.
4. “Infertility ,- Symptoms and causes – Mayo Clinic.” https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/infertility/symptoms-causes/syc-20354317 (accessed Mar. 16, 2023).
5. “Female infertility – Symptoms and causes – Mayo Clinic.” https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/female-infertility/symptoms-causes/syc-20354308 (accessed Mar. 16, 2023).
6. K. T. Zondervan et al. Nat Rev Dis Primers, vol. 4, no. 1, p. 9, Jul. 2018, doi: 10.1038/s41572-018-0008-5.
7. P. Parasar et al. Curr Obstet Gynecol Rep, vol. 6, no. 1, pp. 34–41, Mar. 2017, doi: 10.1007/s13669-017-0187-1.
8. “Male infertility – Diagnosis and treatment – Mayo Clinic.” https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/male-infertility/diagnosis-treatment/drc-20374780 (accessed Mar. 16, 2023).
9. “Male Infertility | Johns Hopkins Medicine.” https://www.hopkinsmedicine.org/health/conditions-and-diseases/male-infertility (accessed Mar. 16, 2023).
10. “Infertility – Diagnosis and treatment – Mayo Clinic.” https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/infertility/diagnosis-treatment/drc-20354322 (accessed Mar. 16, 2023).
11. “Postopki oploditve z biomedicinsko pomočjo (OBMP) – UKC Maribor.” https://www.ukc-mb.si/ivf/neplodnost/zdravljenje-neplodnosti/postopki-oploditve-z-biomedicinsko-pomo%C4%8Djo-(obmp)/ (accessed Mar. 16, 2023).